Një plan rezervë për të siguruar që Evropa të mund të mbrojë veten duke përdorur strukturat ekzistuese ushtarake të NATO-s, në rast se SHBA largohet, po fiton terren pasi ka marrë mbështetjen e Gjermanisë, një kundërshtare afatgjatë e qasjes për të vepruar e vetme.
Zyrtarët që po punojnë mbi planet, të cilat disa prej tyre po i quajnë “NATO Evropiane”, po kërkojnë të vendosin më shumë evropianë në rolet e komandës dhe kontrollit të aleancës, si dhe të zëvendësojnë asetet ushtarake amerikane me kapacitetet e tyre.
Planet, që po avancojnë në mënyrë joformale përmes diskutimeve anësore dhe takimeve gjatë darkave brenda dhe rreth Organizatës së Traktatit të Atlantikut të Veriut, nuk synojnë të rivalizojnë aleancën aktuale, thanë pjesëmarrësit. Zyrtarët evropianë synojnë të ruajnë parandalimin ndaj Rusisë, vazhdimësinë operacionale dhe besueshmërinë bërthamore edhe nëse Uashingtoni tërheq forcat nga Evropa ose refuzon ta mbrojë atë, siç ka kërcënuar Presidenti Trump.
Planet, të konceptuara fillimisht vitin e kaluar, nënvizojnë ankthin evropian për besueshmërinë e SHBA-së. Ato u përshpejtuan pasi Trump kërcënoi se do t’ia merrte Groenlandën Danimarkës, një tjetër anëtare e NATO-s, dhe tani po marrin urgjencë të re mes përplasjes mbi refuzimin e Evropës për të mbështetur luftën amerikane në Iran.
Në mënyrë vendimtare, një kthesë politike në Berlin po i jep hov procesit. Për dekada me radhë, Gjermania i kishte kundërshtuar thirrjet e udhëhequra nga Franca për më shumë sovranitet evropian në mbrojtje, duke preferuar që Amerika të mbetej garantuesi përfundimtar i sigurisë së Evropës. Kjo tani po ndryshon nën kancelarin gjerman Friedrich Merz, për shkak të shqetësimeve mbi besueshmërinë e SHBA-së si aleate gjatë presidencës Trump dhe më tej, sipas personave të njohur me mendimin e tij.
Sfida është e madhe. E gjithë struktura e NATO-s është ndërtuar rreth udhëheqjes amerikane pothuajse në çdo nivel, nga logjistika dhe inteligjenca deri te komanda më e lartë ushtarake e aleancës.
Evropianët tani po përpiqen të marrin mbi supe më shumë nga këto përgjegjësi, gjë që Trump e ka kërkuar prej kohësh. Aleanca do të jetë “më shumë e udhëhequr nga Evropa”, tha së fundmi Sekretari i Përgjithshëm Mark Rutte.
Dallimi tani është se evropianët po ndërmarrin hapa me iniciativën e tyre, për shkak të armiqësisë në rritje të Trump, dhe jo si rezultat i presionit amerikan. Ditët e fundit, Trump i quajti aleatët evropianë “frikacakë” dhe e quajti NATO-n një tigër prej letre, duke shtuar, në lidhje me presidentin rus Vladimir Putin: “Edhe Putini e di këtë.”
“Një zhvendosje e barrës nga SHBA drejt Evropës është duke ndodhur dhe do të vazhdojë… si pjesë e strategjisë amerikane të mbrojtjes dhe sigurisë kombëtare”, tha presidenti i Finlandës, Alexander Stubb, një nga liderët e përfshirë në këto plane.
“Gjëja më e rëndësishme është të kuptohet se kjo po ndodh dhe gjithashtu të bëhet në një mënyrë shumë të menaxhuar dhe të kontrollueshme, në vend që [SHBA-ja] thjesht të largohet shpejt,” tha Stubb në një intervistë.
Stubb është një nga të paktët liderë evropianë që ka ruajtur marrëdhënie të ngushta me Trump, ndërsa vendi i tij ka një nga forcat e armatosura më të forta në kontinent dhe kufirin më të gjatë me Rusinë.
Më herët këtë muaj, Trump kërcënoi se do të largohej nga NATO për shkak të refuzimit të aleatëve për të mbështetur fushatën e tij ndaj Iranit, duke thënë se ky hap ishte tashmë “përtej rishqyrtimit”. Çdo tërheqje nga aleanca do të kërkonte miratimin e Kongresit, por presidenti ende mund të zhvendosë trupa ose kapacitete jashtë Evropës, ose të ndalojë mbështetjen, duke përdorur autoritetin e tij si komandant i përgjithshëm.
Menjëherë pas kërcënimit të Trump, Stubb telefonoi presidentin për ta informuar mbi planet e Evropës për të forcuar mbrojtjen e saj.
“Mesazhi bazë për miqtë tanë amerikanë është se pas gjithë këtyre dekadave ka ardhur koha që Evropa të marrë më shumë përgjegjësi për sigurinë dhe mbrojtjen e saj,” tha Stubb.
Përshpejtuesi vendimtar për Evropën ka qenë ndryshimi historik në Berlin, ku strehohen armë bërthamore amerikane dhe ku për një kohë të gjatë është shmangur vënia në dyshim e rolit të Amerikës si garantuese e sigurisë evropiane. Gjermanët dhe evropianët e tjerë kishin frikë se promovimi i udhëheqjes evropiane brenda NATO-s mund t’i jepte SHBA-së një justifikim për të zvogëluar rolin e saj, një rezultat që shumë evropianë e druheshin.
Megjithatë, në fund të vitit të kaluar, Merz nisi ta rishqyrtonte këtë pikëpamje të vjetër pasi arriti në përfundimin se Trump ishte i gatshëm ta braktiste Ukrainën, sipas personave të njohur me mendimin e tij. Merz ishte i shqetësuar se Trump po ngatërronte viktimën me agresorin në luftë dhe se nuk kishte më vlera të qarta që udhëhiqnin politikën amerikane brenda NATO-s, thanë ata.
Pavarësisht kësaj, lideri gjerman nuk dëshironte ta vinte publikisht në dyshim aleancën, gjë që do të ishte e rrezikshme, thanë burimet. Në vend të kësaj, evropianët do të duhej të merrnin një rol më të madh. Në mënyrë ideale, SHBA do të qëndronte në aleancë, por pjesa kryesore e mbrojtjes do t’u lihej evropianëve.
Ministri gjerman i Mbrojtjes, Boris Pistorius, tha se diskutimet aktuale brenda NATO-s nuk janë gjithmonë të lehta, por nëse ato sjellin vendime, kjo do të krijonte një mundësi për Evropën. Ai e quajti NATO-n “të pazëvendësueshme si për Evropën ashtu edhe për SHBA-në.”
“Por është gjithashtu e qartë se ne evropianët duhet të marrim më shumë përgjegjësi për mbrojtjen tonë, dhe ne po e bëjmë këtë,” tha Pistorius. “NATO duhet të bëhet më evropiane në mënyrë që të mbetet transatlantike.”
Ndryshimi i Gjermanisë hapi rrugën për marrëveshje më të gjerë mes të tjerëve, përfshirë Britaninë e Madhe, Francën, Poloninë, vendet nordike dhe Kanadanë, të cilat tani po e paraqesin planin e emergjencës si një koalicion vullnetarësh brenda NATO-s, sipas zyrtarëve të përfshirë.
“Ne po marrim masa paraprake dhe po zhvillojmë biseda joformale me një grup aleatësh me të njëjtin mendim, dhe do të kontribuojmë për të mbushur boshllëkun brenda NATO-s kur të jetë e nevojshme,” tha ambasadorja e Suedisë në Gjermani, Veronika Wand-Danielsson.
Vetëm pasi Berlini lëvizi, planifikimi i emergjencës kaloi në trajtimin e çështjeve praktike ushtarake, si: kush do të drejtonte mbrojtjen ajrore dhe raketore të NATO-s, korridoret e përforcimit drejt Polonisë dhe shteteve baltike, rrjetet logjistike dhe stërvitjet e mëdha rajonale nëse oficerët amerikanë do të tërhiqeshin. Këto mbeten sfidat më të mëdha, thanë zyrtarët.
Zyrtarët thonë se rikthimi i shërbimit të detyrueshëm ushtarak është një tjetër aspekt kritik për suksesin e planit. Shumë vende e braktisën atë pas Luftës së Ftohtë. “Nuk do t’u jap këshilla vendeve evropiane, por për sa i përket edukimit qytetar, identitetit kombëtar dhe unitetit kombëtar, ndoshta nuk ka asgjë më të mirë se shërbimi i detyrueshëm ushtarak,” tha Stubb. Finlanda e ruajti rekrutimin e detyrueshëm.
Zyrtarët e përfshirë duan të përshpejtojnë prodhimin evropian të pajisjeve jetike në fusha ku Evropa mbetet pas SHBA-së, përfshirë luftën kundër nëndetëseve, kapacitetet hapësinore dhe të zbulimit, furnizimin me karburant në ajër dhe lëvizshmërinë ajrore. Zyrtarët përmendin njoftimin e Gjermanisë dhe Britanisë së Madhe muajin e kaluar për një projekt të përbashkët për zhvillimin e raketave të fshehta lundruese dhe armëve hipersonike si shembull të nismës së re.
Megjithëse përpjekja evropiane shënon një përmbysje themelore në mendim, realizimi i këtij ambicie do të jetë i vështirë. Komandanti Suprem Aleat për Evropën është gjithmonë amerikan dhe zyrtarët amerikanë kanë thënë se nuk kanë ndërmend të heqin dorë nga ai post.
Asnjë anëtar evropian nuk ka peshë të mjaftueshme brenda NATO-s për të zëvendësuar SHBA-në si udhëheqëse ushtarake, pjesërisht sepse vetëm SHBA mund të ofrojë ombrellën bërthamore mbarëkontinentale që mbështet parimin themelor të aleancës për parandalim të ndërsjellë përmes forcës.
Evropianët po marrin më shumë role drejtuese, por ende u mungojnë kapacitete kritike për shkak të viteve të nënfinancimit dhe varësisë nga SHBA-ja.
Një evropianizim i NATO-s “duhej të kishte ndodhur më parë”, tha admirali amerikan në pension James Foggo, i cili ka mbajtur poste të larta në dhe të lidhura me NATO-n. Ai tha se anëtarët evropianë kanë shumë oficerë dhe drejtues tepër profesionistë.
“Mendoj se ata e kanë aftësinë. Ata kanë një pjesë të pajisjeve,” por duhet të investojnë dhe të zhvillojnë kapacitetet më shpejt, tha Foggo.
Tranzicioni tashmë ka nisur. Një numër në rritje postesh kyçe komanduese në NATO tani mbahen nga evropianë, dhe shumë stërvitje të mëdha të zhvilluara së fundmi ose të planifikuara për muajt e ardhshëm do të drejtohen nga forca evropiane, veçanërisht në rajonin nordik, ku aleanca kufizohet me Rusinë.
Një boshllëk veçanërisht i vështirë është ai në inteligjencë dhe parandalim bërthamor. Zyrtarët evropianë thonë se asnjë riorganizim trupash nuk mund të zëvendësojë shpejt sistemet amerikane të satelitëve, mbikëqyrjes dhe paralajmërimit raketor që përbëjnë shtyllën e besueshmërisë së NATO-s, duke lënë Francën dhe Britaninë nën presion për të zgjeruar rolin e tyre bërthamor dhe të inteligjencës strategjike.
Ndryshimi i Gjermanisë hapi rrugën për elementin më të ndjeshëm të mbrojtjes sovrane evropiane: zëvendësimin e ombrellës bërthamore amerikane. Pasi Trump kërcënoi se do të pushtonte Groenlandën, Merz dhe presidenti francez Emmanuel Macron nisën diskutime nëse parandalimi bërthamor francez mund të zgjerohej për të mbuluar vende të tjera evropiane, përfshirë Gjermaninë.
Vetë Trump duket se e pranoi se Groenlanda ishte pika e kthesës.
“Gjithçka nisi me Groenlandën, po të doni të dini të vërtetën,” tha ai për kërcënimin e tij për t’u larguar nga NATO. “Ne e duam Groenlandën. Ata nuk duan të na e japin dhe unë thashë: ‘OK, mirupafshim.’”
Radoslaw Sikorski, zëvendëskryeministri i Polonisë, më vonë publikoi një video të deklaratës së Trump, së cilës i shtoi komentin: “U vu re.”
