Nga: Jonathan Granoff, jurist dhe president i Institutit të Sigurisë Globale / Newsweek
Përkthimi: Telegrafi.com
Ndërsa tensionet përshkallëzohen, po ngushtohet dritarja e shmangies së një konflikti që del jashtë kontrollit në Lindjen e Mesme dhe më gjerë. Nuk ka gjasa të zgjidhen me luftë shqetësimet se Irani mund të zhvillojë armë bërthamore. Çdo zgjidhje e qëndrueshme duhet të vijë nga traktatet, diplomacia dhe verifikimi i përforcuar – jo nga forca. Korniza ligjore tashmë ekziston, por ka nevojë të forcohet.
Traktati për Mospërhapjen e Armëve Bërthamore (NPT) rregullon rendin global bërthamor. Konferenca e ardhshme e rishikimit të NPT-së mblidhet në Kombet e Bashkuara në Nju-Jork, më vonë këtë muaj, dhe është vendimtare.
NPT-ja mbështetet mbi një marrëveshje të madhe: vendet pa armë bërthamore pajtohen të mos i zhvillojnë ato, në këmbim që pesë shtetet me armë bërthamore në traktat – ShBA-ja, Mbretëria e Bashkuar, Franca, Kina dhe Rusia – të punojnë me mirëbesim për t’i dhënë fund garës së armatimit bërthamor dhe për të arritur çarmatimin bërthamor. Neni IV i NPT-së pohon shprehimisht “të drejtën e patjetërsueshme” të shteteve palë për të kërkuar, zhvilluar dhe përdorur energjinë bërthamore për qëllime që nuk janë ushtarake, si dhe “shkëmbimin sa më të plotë të mundshëm” të informacionit dhe teknologjisë mes shteteve me armë bërthamore dhe atyre pa to.
Këto dispozita janë detyruese. Pothuajse çdo vend në botë, përfshirë Iranin dhe Shtetet e Bashkuara, e kanë ratifikuar NPT-në si ligj të vendeve të tyre. Vetëm katër shtete – Izraeli, India, Pakistani dhe Koreja e Veriut – qëndrojnë jashtë tij.
Gjatë negociatave të dështuara në Islamabad, ShBA-ja kërkoi që Irani të pranonte një moratorium 20-vjeçar mbi pasurimin e uraniumit, për çdo qëllim, përfshirë ato paqësore, dhe të eksportonte rezervat e tij të uraniumit. Kjo bie në kundërshtim me garancinë e qartë të NPT-së për të drejtën e një programi paqësor bërthamor.
Në të njëjtën kohë, traktati kërkon kufizime të rrepta ligjore nën vëzhgimin e kujdesshëm të Agjencisë Ndërkombëtare të Energjisë Atomike, për të parandaluar zhvillimin e materialeve të zbërthyeshme që mund të përdoren në një armë bërthamore. Këto kufizime mundet dhe duhet të bëhen shumë më të rrepta, jo vetëm për Iranin. Në vend që të veçohet Irani, “masat mbrojtëse” të përforcuara duhet të zbatohen në mënyrë universale, në mënyrë që asnjë shtet tjetër të mos zhvillojë armë bërthamore.
Sjellja e kaluar e Iranit ngre shqetësime të ligjshme. Zbulimet në fillim të viteve 2000 mbi aktivitetet e tij të fshehta bërthamore minuan besimin dhe ngritën dyshime se qëllimi i tij nuk ishte paqësor, duke shkaktuar krizën që ende po zhvillohet sot. Irani i kundërshton këto dyshime dhe, për arsye të krenarisë kombëtare si dhe të politikës dhe pozicionimit strategjik, nuk ka gjasa të pranojë plotësisht shkeljet e së kaluarës.
Pra, ka dy grupe realitetesh dhe interesash: shqetësimi se Irani po nxiton drejt ndërtimit të një arme bërthamore kundrejt këmbënguljes së Iranit se programi i tij bërthamor është paqësor. Ato janë krejtësisht të ndryshme, por ekziston një mënyrë për t’i afruar: forcimi i NPT-së.
Në përputhje me kushtet dhe qëllimin e traktatit, mund të ekzistojë një regjim më i fuqishëm, më ndërhyrës, me inspektime dhe verifikime në çdo vend dhe në çdo kohë për pasurimin e uraniumit. Ai mund të hartohet në mënyrë që të zbatohet jo vetëm për Iranin, por njësoj për të gjitha shtetet pa armë bërthamore në NPT. Në të njëjtën kohë, ShBA-ja mund të sinjalizojë gatishmërinë e saj për të rigjallëruar procesin e çarmatimit midis shteteve me armë bërthamore, që është në thelb të traktatit.
Këta hapa nuk janë thjesht nocione teorike. Sa i përket çarmatimit, ka mjaft precedentë: që nga fundi i Luftës së Ftohtë, shtetet me armë bërthamore kanë reduktuar arsenalet e tyre me mbi 80 për qind. Kjo është një arritje e rëndësishme, e nënvlerësuar, megjithëse aktualisht po përmbyset nga politikat e modernizimit dhe zgjerimit të arsenaleve bërthamore.
Sa i përket forcimit të regjimit të inspektimit, ekziston një model praktik suksesi në Konventën për Armët Kimike, e cila lejon inspektime sfiduese në çdo kohë dhe në çdo vend. Një mekanizëm i ngjashëm mund të zbatohet për pasurimin e uraniumit nga një Agjenci e forcuar Ndërkombëtare e Energjisë Atomike.
Sipas një kornize të tillë, Irani do të ruante të drejtën e tij për pasurimin e uraniumit. Në këmbim, do të pranonte regjimin më ndërhyrës të inspektimit të krijuar ndonjëherë – jo si ndëshkim, por si pjesë e një standardi më efektiv të ri global.
Kjo mund ta shndërrojë krizën aktuale në reduktim të kërcënimit global, në dobi të të gjithëve. Irani nuk do të humbiste dinjitetin. ShBA-ja do të njihej si vend që e ka bërë botën më të sigurt duke forcuar sistemin ndërkombëtar dhe sundimin e ligjit.
Zgjerimi i luftës me Iranin nuk do t’i arrijë këto gjëra. Do të shtonte dhunën, kaosin dhe gjasat e përhapjes. Aleatët evropianë, Kina dhe pjesa më e madhe e botës duan një zgjidhje përpara se konflikti të zgjerohet.
Ligji ofron një rrugë më të mirë sesa lufta. NPT-ja mbetet instrumenti ligjor qendror i rendit bërthamor. Detyra tani është ta përdorim atë në mënyrë krijuese, rigoroze dhe universale.
Rruga për të dalë nga lufta nuk është përmes dominimit, por përmes verifikimit të përforcuar dhe respektit për rregullat që na qeverisin të gjithëve. Siç ka thënë presidenti Reagan: “Beso, por verifiko”. Ajo rrugë mbetet e hapur. Shfrytëzojeni rastin. /Telegrafi/
