Nga simptomat e para te trajtimi urgjent paraspitalor, çfarë duhet ditur për reaksionet alergjike dhe anafilaksinë si gjendje kërcënuese për jetën
Prof. ass. dr. Isuf Bajrami
Specialist i mjekësisë urgjente
Qendra e Mjekësisë Urgjente, Prishtinë
Simptomat
Prezantimi klasik i reaksionit alergjik fillon me kruarjen, skuqjen e lëkurës dhe urtikarinë.
Këto simptoma përcillen me ndjenjën e ngulfatjes, ankthit, ndjesinë e shtrëngimit të gjoksit dhe marramendje.
Pacienti me simptoma të anafilaksisë ka ankesa për një “gungë në fyt” dhe ngjirje të zërit, me edemë laringeale jetëkërcënuese.
Këto simptoma kryesore mund të shoqërohen me dhimbje abdominale ose ngërçe, nauze, vjellje, diarre, bronkospazëm, rinorre, konjuktivit dhe/ose hipotension.
Ndërsa kaskada përparon, mund të ndodhin distresi respirator, ulja e nivelit të vetëdijes dhe kolapsi cirkulator.
Reaksionet alergjike ndodhin në rangun nga urtikaria e lehtë, angioedema, ënjtja e fytyrës, qepallave, buzëve dhe gjuhës, deri te çrregullimet e rënda kardiorespiratore.
Read more:Studimi i ri: Një gotë qumësht në ditë mund të ulë rrezikun për kancer të zorrës së trashë
Në fund të këtij spektri është anafilaksia, e cila mund të prekë sistemin kardiovaskular, pulmonar, lëkurën dhe sistemin e tretjes.
Ajo është një përgjigje akute dhe kërcënuese për jetën te pacientët e sensibilizuar më parë ndaj alergjenit.
Në raste të rënda, mund të rezultojë humbja e vetëdijes dhe arresti kardiorespirator.
Në shumicën e pacientëve, shenjat dhe simptomat fillojnë papritmas, shpesh menjëherë dhe zakonisht brenda 60 minutave nga ekspozimi.
Në përgjithësi, sa më i shpejtë të jetë fillimi i simptomave, aq më i rëndë është reagimi. Gjysma e vdekjeve anafilaktike ndodhin brenda orës së parë.
Shenjat dhe simptomet e anafilaksisë
Shkaktarët e reaksioneve alergjike
Ushqimi
Ushqimi është shkaktari më i zakonshëm i anafilaksisë, veçanërisht kikirikët, arrat dhe frutat e pemëve, si lajthitë, arrat braziliane dhe arrat, si dhe peshku dhe butakët.
Zakonisht mbizotërojnë ënjtja e fytyrës dhe fytit, si dhe vështirësitë në frymëmarrje.
Read more:Alarm në Zvicër dhe Francë, identifikohen rastet e para me Hantavirus
Thumbimi i insekteve
Pickimet e insekteve janë shkaku i dytë më i zakonshëm. Bletët mund të lënë një qese me helm, e cila duhet të gërvishtet, jo të shtrydhet.
Alergjenët e injektuar shpesh çojnë në çrregullime kardiovaskulare, ku mbizotërojnë hipotensioni dhe shoku.
Barnat
Ilaçet janë përgjegjëse për një përqindje të lartë të reaksioneve anafilaktike.
Barnat me çlirim të qëndrueshëm e zgjasin përthithjen dhe ekspozimin ndaj alergjenit.
Shkaqe të tjera
Lateksi, pluhuri dhe poleni.
Disa shkaktarë të reaksioneve alergjike
Vlerësimi
• Garantoni sigurinë e vendit të ngjarjes dhe zbatoni masat e mbrojtjes personale.
• Vlerësoni ABCDE.
• Ekzaminoni lëkurën, duke kërkuar urtikarie, edemë rreth gojës dhe/ose në gojë.
Nëse ka histori pozitive, përkatësisht ekspozim ndaj një shkaku të mundshëm, duhet të merret parasysh reaksioni alergjik akut kur pacienti ka:
• fillim akut të sëmundjes, brenda minutave ose orëve;
• ndryshime të rëndësishme të lëkurës, për shembull urtikarie ose angioedemë.
Në reaksion anafilaktik duhet të dyshohet nëse gjendja e pacientit përkeqësohet, duke përfshirë:
• çrregullime të traktit respirator, për shembull dispne, ngjirje të zërit, stridor, fishkëllimë, shtrëngim fyti ose gjoksi;
• dhe/ose shenja të paqëndrueshmërisë kardiovaskulare, për shembull hipotension, sinkopë, takikardi të theksuar.
Shënim: Urtikaria ose angioedema mungojnë në 10-15 për qind të reaksioneve anafilaktike, por kjo diagnozë duhet të merret parasysh edhe në manifestime të tjera tipike.
Një reaksion anafilaktik mund të rezultojë me edemë ose lëvizshmëri të tepërt të sistemit të tretjes. Pacientët kanë dhimbje ngërçesh në stomak, diarre, të përziera dhe të vjella, si dhe mund të përshkruajnë ndjenjën “sikur po u vjen fundi”.
Nëse zbulohen shenja të anafilaksisë, problemet me ABC duhet të trajtohen menjëherë.
Disa pacientë rikthehen disa orë pas rikuperimit të dukshëm, për shkak të reaksionit bifazik, prandaj pacientët që kanë pasur reaksion anafilaktik duhet të dërgohen në spital për vlerësim dhe trajtim të mëtejshëm.
Vëmendje e veçantë duhet t’u kushtohet:
• kalueshmërisë së rrugëve të frymëmarrjes, auskultimit, puls-oksimetrisë dhe, nëse është e mundur, fluksit maksimal të ajrit gjatë nxjerrjes, PEF;
• statusit kardiovaskular, EKG-së dhe presionit të gjakut;
• presionit sistolik të gjakut nën 90 mmHg, që tregon hipotension;
• historisë së mëparshme të reaksioneve alergjike/anafilaktike;
• përdorimit të autoinjektorit personal në shtëpi, EpiPen;
• përdorimit të frenuesve të monoaminë oksidazës, MAO, ose antidepresantëve triciklikë, të cilët rrisin rrezikun e sulmeve në zemër dhe aritmisë. Prandaj, pacientët që marrin MAOI ose ilaçe kundër depresionit triciklik duhet të marrin vetëm 50 për qind të dozave të zakonshme të adrenalinës.
Marrja e beta-bllokuesve mund të maskojë shenjat e anafilaksisë dhe të zvogëlojë efektin e adrenalinës.
Read more:Mbyllet për pesë ditë një rrugë në Prishtinë shkaku i punimeve
Në departamentet e alergologjisë zbatohet testimi për alergjenë
Veprime
Reaksion alergjik
• Filloni të kujdeseni për ABCDE.
• Përcaktoni nëse historia dhe parametrat vitalë gjatë ekzaminimit janë në përputhje me reaksionin alergjik.
• Largoni shpejt burimin që shkaktoi reagimin, nëse është e mundur.
• Merrni parasysh dhënien e kloropiraminës, 20 mg IV ose IM, ose një antihistaminike tjetër per os, si edhe metilprednizolonin, 1-2 mg/kg IV ose IM.
Trajtimi urgjent paraspitalor
Te anafilaksia
• Filloni të kujdeseni për ABCDE.
• Përcaktoni nëse historia dhe ekzaminimi fizik janë në përputhje me anafilaksinë. Rezultati përmirësohet ndjeshëm me diagnozë dhe trajtim të hershëm.
• Largoni shpejt burimin që shkaktoi reagimin, nëse është e mundur.
• Jepni oksigjen të gjithë pacientëve, 15 litra përmes maskës me rezervuar.
Jepni adrenalinë, 0.5 mg IM, në pjesën anësore të muskujve të kofshës
• Vendosni 2 linja IV të gjera, 14 G ose 16 G.
• Nëse pas 3 minutash nuk ka përmirësim, vazhdon ende trajtimi.
Në gjendje hipotensioni
• Përsëriteni adrenalinën, 0.5 mg IM, në pjesën anësore të kofshës. Nëse nuk ka reagim brenda 3 minutave, me monitorim hemodinamik, jepni adrenalinë 0.01 mg/kg IV për 1 minutë.
• Nëse pacienti merr beta-bllokues, jepni glukagon 1-5 mg IV për 5 minuta. Nëse nuk ka reaksion, jepni glukagon 0.01-0.15 mg IV për 1 minutë.
Te bronkospazmi
• Jepni salbutamol 0.5 mL, 2.5 mg, plus 1.5 mL tretësirë fiziologjike në nebulizator. Nëse nuk ka reaksion pas 3 minutash, jepni salbutamol 1 mL, 5 mg, plus 1 mL tretësirë fiziologjike. Nëse ende nuk ka reagim pas 3 minutash, jepni adrenalinë 0.5 mg IM.
Read more:Përplasje në Pejë, “Siparantum” akuzon për injorim dhe tarifa – reagon Drejtoria e Kulturës
Nëse manifestohet kruarje dhe skuqje
• Jepni kloropiraminë 20 mg IV për 5 minuta dhe ranitidinë 50 mg IV.
• Nëse ndodh rikuperimi i plotë, ekziston rreziku i një reaksioni bifazik dhe duhet të jepet metilprednizolon 1-2 mg/kg IV ose hidrokortizon 200 mg IV.
• Nëse ka çrregullim hemodinamik, pacienti duhet të vendoset në shtrat me këmbët e ngritura, nëse e toleron këtë pozitë. Kjo nuk ndihmon në rastet me vështirësi në frymëmarrje.
• Monitoroni dhe rivlerësoni ABCD, duke përfshirë monitorimin e vazhdueshëm të rrahjeve të zemrës, PEF, nëse është e mundur, presionin e gjakut dhe ngopjen e gjakut me oksigjen gjatë rrugës për në spital.
• Çdo gjë që observohet, matet dhe bëhet duhet të regjistrohet në dokumentacionin mjekësor.
• Njoftoni pranimin e urgjencës në spital për mbërritjen e pacientit, nëse është e nevojshme.
Përmbledhje
Anafilaksia mund të ndodhë pavarësisht historisë së gjatë të ekspozimit të sigurt nga shkaktari i mundshëm.
Anafilaksia duhet të merret parasysh në prani të simptomave akute të lëkurës dhe çrregullimeve të rrugëve të frymëmarrjes ose çrregullimeve kardiovaskulare.
Anafilaksia mund të jetë e shpejtë, e ngadaltë ose dyfazike.
Oksigjeni dhe adrenalina janë barnat kryesore për trajtimin e anafilaksisë.
Përfitimi nga përdorimi i dozave adekuate të adrenalinës tejkalon çdo rrezik.
Rekomandohet që të gjithë ata që janë në rrezik nga një reaksion alergjik të mbajnë unazë ose medaljon që jep informacion për prirjen e tyre për të zhvilluar reaksion alergjik. /Telegrafi/
