Nga Romeo Farinella* Ne e dimë se diktaturat dhe autokracitë i bëjnë arkitektët yje perëndimorë të kërcejnë në ritmin e tarifave miliona dollarëshe, gjithmonë të gatshëm të japin mësime mbi qëndrueshmërinë, por shpesh një shprehje e asaj që Mike Davis e përcaktoi në vitin 2007 si “Bota e Ëndrrave” të neoliberalizmit.
Një fantazmagori gjithnjë e më e gjelbër, e pasur me pemë dhe fasada të mbjella, me efikasitet energjetik, por gjithnjë e më shumë përjashtuese nga ana sociale. Shqipëria po bëhet një nga laboratorët e këtij “Eldorado” të ri arkitekturor, siç rrëfehet në librin “Dosjet Shqiptare: Liria dhe Arkitektura”, botuar në vitin 2026 me një parathënie nga kryeministri Edi Rama.
Vëllimi bashkon kontribute nga 60 studio ndërkombëtare – përfshirë Stefano Boeri, MVRDV, OMA, Archea Associati dhe EMBT – duke paraqitur qindra projekte të përfunduara ose në vazhdim. Më shumë sesa një katalog arkitekturor, ai është një manifest për modelin e zhvillimit të promovuar vitet e fundit. Ky model po sfidohet nga “Revolta e Flamingo” gjithnjë e më aktive në vend, e cila bazohet në 4 elementë: retorika e qëndrueshmërisë si një nxitës i të ardhurave nga pasuritë e paluajtshme; privatizimi i natyrës, veçanërisht përgjatë bregdetit; dhe roli i arkitektëve të njohur si një mjet për legjitimimin simbolik të pushtetit.
Shqipëria nuk është vetëm një vend i prekur nga spekulimet me pasuritë e paluajtshme: ajo po shndërrohet në një laborator të neoliberalizmit urban, i karakterizuar nga përqendrimi i fuqisë vendimmarrëse, de-rregullimi urban, centralizimi i investimeve të huaja dhe përdorimi i arkitekturës për të ndërtuar konsensus. “Dosjet Shqiptare” janë manifesti i kësaj.
Arkitektura ikonike i transformon transaksionet spekulative të pasurive të paluajtshme në imazhe të modernitetit. Siç e parashikoi Guy Debord, spektakli nuk e fsheh pushtetin: ai përbën një formë legjitimimi. Gjuha e qëndrueshmërisë – pemët, biodiversiteti, neutraliteti klimatik – e bën të dëshirueshëm një model që vazhdon të çojë në përqendrimin e pasurisë dhe përjashtimin social. I njëjti mekanizëm vërehet edhe në Milano, ku ekologjia bëhet një mjet i marketingut të pasurive të paluajtshme.
Arkitektura bashkëkohore merr kështu karakteristikat e një manierizmi të bazuar në çuditshmërinë e formave dhe mundësitë e ofruara nga modelimi dixhital, shpesh i pavarur nga kontekstet urbane. Një shembull kryesor është “Ndërtesa Skënderbeu” e MVRDV-së – e njohur si “Shkëmbi i Tiranës” – e cila e transformon heroin kryesor kombëtar të Shqipërisë në një markë pasurish të patundshme. Fytyra e Skënderbeut bëhet fasada e një kulle luksoze banimi: trashëgimia simbolike e kombit përfshihet në zhvillimin e tokës, ndërsa identiteti kolektiv nxit të ardhurat dhe spektakolizimin e qytetit. Kjo qasje është ndikuar fuqimisht nga trashëgimia e Rem Koolhaas dhe një brezi dizajnerësh – Zaha Hadid, Bjarke Ingels, MVRDV, Boeri dhe të tjerë – të cilët përdorin temat sociale dhe mjedisore si kornizë narrative për projekte të integruara plotësisht në dinamikën ekonomike të kapitalizmit global. Qyteti neoliberal përvetëson kodet gjuhësore lokale dhe i rikompozon ato në një kolazh imazhesh globale funksionale për tërheqjen e kapitalit.
Për kapitalizmin e pasurive të paluajtshme, demokracia është një mundësi, jo një parim që duhet respektuar. Në regjimet autoritare, një marrëveshje midis investitorëve dhe pushtetit është e mjaftueshme. Në demokraci, konsensusi ndërtohet përmes aparateve të sofistikuara të komunikimit, në të cilat një e ardhme e gjelbër i lë në hije çështje të tilla si e drejta për strehim, hapësirë publike dhe e drejta për qytet. Në këtë mënyrë, autoritarizmi tenton të depërtojë edhe në sistemet demokratike. Parathënia nga Reinier de Graaf, një partner në OMA, është domethënëse.
Me një ton provokues, ai ka frikë se një ndryshim qeverie mund të prishë atë që ai e quan “Meka e arkitekturës bashkëkohore”, duke shkuar deri aty sa të sugjerojë anulimin e zgjedhjeve dhe lënien e Ramës “president përjetë, ndoshta edhe mbret”, duke shpresuar për “një autokrat dashamirës me shije”. Përtej ironisë, del qartë marrëdhënia e legjitimitetit të ndërsjellë midis pushtetit politik, fitimit dhe prodhimit arkitektonik, e mbushur me egocentrizëm.
Kjo është arsyeja pse protesta në Nartë kundër mega-resortit të promovuar nga dhëndri i Donald Trump në një zonë me vlerë të lartë natyrore, ashtu si demonstratat që përshkuan Tiranën në javët e fundit, i tejkalon kufijtë e Shqipërisë. Flamingot janë bërë simbol i një konflikti që tani prek shumë qytete dhe demokraci: konflikti midis të drejtës kolektive për tokën dhe qytetet dhe reduktimit të tyre në asete financiare. Ajo që është në lojë nuk është vetëm demokracia urbane, por vetë cilësia e demokracisë. Sepse kur transformimet territoriale vendosen kryesisht për hir të të ardhurave dhe investimeve, duke kufizuar hapësirën për debat publik, nuk është vetëm qyteti që ripërcaktohet: vetë kuptimi i demokracisë ndryshon.
© Autori Romeo Farinella është arkitekt, urbanist dhe profesor i Projektimit Urban në Departamentin e Arkitekturës në Universitetin e Ferrarës në Itali. Ai është një figurë shumë e njohur në fushën e planifikimit territorial, rigjenerimit të qyteteve dhe studimit të ndikimit që ka kriza klimatike dhe çekuilibrat socialë në zonat urbane. Shkrimi është botuar në gazetën italiane “Il Manifesto”. Titulli original: Shqipëria, dëshmi e neoliberalizmit urban. Përshtati në shqip LAPSI.al
