Teksa shihja Spanjën të ngrinte Kupën e Botës në tokën amerikane si kampionët e Europës, ndërsa pamjet përshkonin botën në pak milisekonda përmes rrjeteve 5G, të mbështetura nga mijëra kamera inteligjente dhe sisteme dixhitale në kohë reale, nuk mund të mos mendoja se po ndiqja dy gara njëkohësisht. Njërën e fitoi Europa. Tjetrën, të paktën për momentin, duket se po e udhëheqin Shtetet e Bashkuara.
Ndërsa vëmendja e botës ishte te trofeu, stadiumi vetë ishte një demonstrim i jashtëzakonshëm i teknologjisë: arbitri me kamera trupi, topi zyrtar i pajisur me sensor që dërgonte të dhëna qindra herë në sekondë për VAR-in, inteligjenca artificiale që vizualizonte në kohë reale pozicionet jashtë loje, ndërsa rrjetet 5G dhe cloud computing bënin të mundur që miliarda njerëz rreth globit ta përjetonin të njëjtin moment pothuajse pa vonesë. Europa fitoi trofeun. Amerika tregoi sesi duket një ekosistem dixhital kur infrastruktura, AI dhe cloud-i funksionojnë si një ekip i vetëm.
Spanja fitoi në mënyrën më karakteristike spanjolle: me talente të rritura në shtëpi, e ndërtuar ndër vite në akademi futbolli, me disiplinë taktike dhe një ekip ku secili luan në pozicion, dhe për tjetrin. Gjenialiteti nuk ishte te lojtari që kalonte tre kundërshtarë, por te skuadra që gjithmonë ofronte pasimin e duhur të radhës. Një sistem, i ndërtuar me durim, disiplinë e vizion, dha më në fund frytet e tij.
Europa ka bërë gjithmonë mirë pikërisht këtë: të ndërtojë sisteme. Nga Airbus, që i dha Europës një kampion global në aviacion, te CERN, ku kërkimi shkencor u bë projekt i përbashkët europian; nga Erasmus, që për tre dekada ka krijuar një brez europianësh që studiojnë dhe mendojnë përtej kufijve, te euroja, ndoshta eksperimenti më ambicioz i integrimit ekonomik në histori; nga standardi GSM deri te rrjetete avancuara mobile 5G. Forca e Europës nuk ka qenë kurrë të fitojë me sprinte, por aftësia për të ndërtuar institucione dhe infrastrukturë që krijojnë vlerë për dekada. Vetëm në telekomunikacion, operatorët europianë si Vodafone, D-Telekom, Orange, Telefonica kanë investuar qindra miliarda euro në fibër, 5G dhe siguri kibernetike, punë që rrallëherë bëhet lajm, ashtu si në futboll, ku pjesa më e rëndësishme- përgatitja, ndodh kohe përpara fishkëllimës së parë të bilbilit.
Këtu fillon kontrasti me Shtetet e Bashkuara. Ndërsa Europa ndërtoi infrastrukturën, Amerika ndërtoi platformat që i shtojnë vlerën mbi të: Google, Apple, Microsoft, Meta, Amazon, Netflix, OpenAI. Këto nuk janë thjesht kompani të suksesshme por pjesë e një ekosistemi ku kapitali, universitetet, kërkimi shkencor, individët e talentuar dhe telekomunikacioni ushqejnë njëri-tjetrin. Kjo nuk është kurrsesi kritikë: pa to, ekonomia moderne nuk do të ishte ajo që është. Por kontrasti mbetet i qartë: Europa ndërtoi fushën. Amerika “ushqeu” kampionët që fitojnë në të.
Nëse Europa synon të mbetet konkurruese në epokën e AI-së, nuk mjafton të ndërtojë vetëm infrastrukturën. Duhet të sigurohet që modeli ekonomik në fushën e saj ta bëjë të leverdisshëm vazhdimin e këtij investimi shumëvjecar. Ky është në thelb të një nga debateve më të rëndësishme europiane në lidhje me Aktin e Rrjeteve Dixhitale- draft kuadri modern rregullator që synon të delivroje Axhendën Digjitale Europiane per dekadat qe vijnë. A duhet platformat që gjenerojnë pjesën më të madhe të trafikut – streaming, cloud, AI – ti nënshtrohen të njëjtave rregulla loje si lojtarët e tjere telco që japin shërbime të ngjashme në fushën e komunikimit online. Ketu përfshihet edhe kontributi në koston e rrjeteve që e mbartin atë trafik. Sepse nuk ekziston inteligjencë artificiale pa siguruar lidhje të shpejtë, nuk ka cloud pa rrjete, dhe nuk ka ekonomi dixhitale pa infrastrukturë.
Zgjidhja nuk është kopjimi i modeleve amerikane apo aziatike të ndërtuara në rrethana të tjera. Nëse futbolli fitues është arti i ndërtimit të durueshëm të aksionit, kjo ka qenë gjithmonë edhe superfuqia e Europës: të ndërtojë sisteme që zgjasin më shumë se një ndeshje, një mandat apo një brez. Ajo që duhet të evoluojë janë rregullat e lojës, jo stili i saj.
Read more:EXFIS – siguria dhe saktësia që qëndron pas çdo furnizimi
Ky debat ka rëndësi edhe për Shqipërinë. Ndërsa synojmë integrimin europian dhe investojmë në 5G, fibër optike dhe transformim dixhital, sfida nuk është vetëm të ndërtojmë rrjete moderne, por të krijojmë një mjedis ku ky investim vazhdon të ketë kuptim ekonomik. Ekonomia dixhitale europiane ndërtohet njësoj në Berlin, Madrid apo Tiranë: një kilometër fibër dhe një antenë 5G në çdo hap.
Finalja e Kupës së Botës tregoi se loja e ndershme nuk zbatohet vetvetiu. Kur ndeshja u bë e ashpër, ishte arbitri ai që vendosi kufijtë. Në ekonominë dixhitale, ky rol u takon institucioneve europiane e vendase – jo për të zgjedhur fituesit me dekret, por për të krijuar dhe siguruar kushtet ku kapitali privat, infrastruktura dhe inovacioni shpërblehen nga rregulla të drejta.
Read more:Bota me sytë nga Pekini, Trump dhe Xi diskutojnë Iranin, Tajvanin dhe tregtinë
Pamja e ceremonisë përmbyllëse të Botërorit u duk se përmblodhi paradoksin: milje larg shtëpisë, në një stadium NewYork-ez, ndërsa presidenti amerikan dorëzonte trofeun, Europa u rikthye në shtëpi si kampione. Avantazhi i fushës, mesa duket, nuk e përcakton gjithmonë fituesin.
Dhe TANI duket se ka ardhur ora e pasimit vendimtar. Europa nuk ka nevojë të ndryshojë ADN-në e saj, por të sigurojë që durimi, investimi dhe ndërtimi afatgjatë shpërblehen po aq sa shpejtësia dhe aftësia për të monetizuar. Vetëm atëherë, ata lojtarë që ndërtojnë “fushën” do të kenë një mundësi reale të konkurrojnë mbi të.
Në futboll kjo do të thotë të ngresh Kupën e Botës. Në ekonominë dixhitale, të krijosh kampionët e së ardhmes.
* Drejtore e Çështjeve Ligjore, Politikave Publike dhe Marredhënieve me Jashtë, Vodafone Albania
