E përditshmja italiane La Repubblica i ka kushtuar një artikull Shqipërisë përtej deteve Adriatik e Jon duke ndërmarrë një udhëtim nga Tirana në Berat midis bunkerëve, vreshtave dhe vendeve të shenjta të lashta.
Artikulli i plotë:
Një burrë mbi një karrocë të rrënuar, të tërhequr nga një mushkë në fshatrat në hyrje të Beratit. Makina elektrike, kryesisht kineze, në qendër të Tiranës. Fëmijët që luajnë përgjatë një rruge me zhavorr me një top dhe dy shkopinj, biçikletat elektrike që kalojnë me shpejtësi përgjatë korsive urbane për biçikleta. Ndërtesa të vjetra, ndonjëherë të rrënuara ose të papërfunduara kurrë, dhe rrokaqiej modernë që ngrihen mbi sheshin “Skënderbej” dhe mbi ndërtesat më të ulëta, gjurmë të fashizmit italian më parë dhe të regjimit komunist menjëherë pas tij. E vjetra dhe e reja. Ballkani i dikurshëm, ai bujqësor dhe arkaik, dhe dëshira për të parë drejt perëndimit, për të qenë (fuqimisht) europianë. Shqipëria është një vend i pasur me kontradikta të vogla dhe të mëdha. Është ndoshta çmimi që duhet paguar për një vend që vetëm 30 vjet më parë ishte më i varfri në Europë dhe që pas dekadash izolimi, sot po rritet në mënyrë të jashtëzakonshme.
Bashkimi Evropian është afër. Shumë afër. Kjo kuptohet nga flamujt blu që valëviten mbi ndërtesat publike. Megjithatë, në disa gjëra duket ende larg. Kontrastet vihen re menjëherë. Mjafton të kalosh nga fshati në qytet. Por edhe në vetë Tiranën, që aspiron të bëhet një metropol europian me gati 600 mijë banorë, në zhvillim të vazhdueshëm urban: lagje të reja në periferi dhe rrokaqiej (disa thonë se janë shumë të shumtë dhe shumë të lartë) në qendrën historike. Shumë trafik gjatë ditës. Ndonjëherë edhe kaotik. Dhe shumë njerëz që ecin përgjatë bulevardeve, me nxitimin e atyre që nuk kanë kohë për të humbur. Pastaj natën Tirana transformohet. Në një mbrëmje të enjteje të zakonshme pranvere duket si një festë e madhe. Të rinj kudo, muzikë (shpesh italiane) në cepat e rrugëve ose nga makinat. Deri vonë. Por pa teprime. Policia është e pranishme dhe kontrollon. Por mbyll një sy kur me motorë qarkullohet në dy veta pa helmetë. Natën bëhet opsionale, ndërsa një fllad i lehtë nga Adriatiku rrëshqet mes rrugëve dhe e bën ajrin më të ëmbël.
Tirana, mes rrokaqiejve dhe bunkerëve
Tirana nuk ka një qendër historike shumë të vjetër. Por tregon shumë (edhe pse jo gjithçka) për Shqipërinë bashkëkohore. Këtu bashkëjetojnë ndërtesat në stil racionalist, të ndërtuara mes dy luftërave botërore, për shkak të ndikimit të fortë (dhe më pas aneksimit) italian, ndërtesat e sistemit socialist, xhamitë, kishat ortodokse dhe rrokaqiejt modernë.
Ndër këto, ndonjëherë, hasen struktura në formë kërpudhash, prej betoni. Janë bunkerët e ndërtuar nga regjimi komunist i Enver Hoxhës, për të mbrojtur drejtuesit e shtetit, por edhe popullsinë nga një sulm i supozuar bërthamor nga blloku perëndimor. U ndërtuan plot 170 mijë të tillë, të shpërndarë në të gjithë vendin. Dy prej tyre, në Tiranë, mund të vizitohen. Bunk’Art 1 është sot një muze i historisë bashkëkohore. U ndërtua në pesë nivele për të strehuar dhe mbrojtur elitën drejtuese të vendit. Ndodhet në një zonë të periferisë veriore të kryeqytetit (e arritshme me autobus). Bunk’Art 2, ndërkohë, ndodhet pikërisht pranë sheshit “Skënderbej”. Ai ishte një bunker bërthamor që duhej të strehonte zinxhirin komandues të Ministrisë së Brendshme. Brenda tij gjenden vepra arti, por edhe video dhe panele që rrëfejnë historinë bashkëkohore të Shqipërisë. Mund të vizitohet edhe zyra e ministrit me dhomën e gjumit të bashkëngjitur dhe zona e dekontaminimit. Një tjetër muze që nuk duhet humbur është Shtëpia me Gjethe, ish-klinikë obstetrike e kthyer në fund të Luftës së Dytë Botërore në selinë e shërbimeve sekrete. Këtu mund të zbulohen mënyrat me të cilat regjimi kontrollonte popullsinë, përmes mikrospiunëve, mikrofonëve të fshehur, vrimave në mure. Disa dhoma u janë kushtuar të persekutuarve nga shërbimet për idetë e tyre politike, me emrat e shkruar në panele të varura nga tavani. Në kopshtin e kësaj vile ndodhet një bunker i vogël i vizitueshëm.
Në kërkim të verërave dhe pjatave tradicionale
Gjatë shëtitores “Murat Toptani” mund të vihet re një mur i gjatë dhe i lashtë me gurë të bardhë. Bëhet fjalë për atë që ka mbetur nga Kalaja e lashtë e Justinianit, e periudhës bizantine (shek. XIV), e njohur nga shumica si kalaja e Tiranës. Duke kaluar një nga portat e saj, krijohet ndjesia e hyrjes në një dimension tjetër. Pas shpine lihet kaosi dhe zhurma e qytetit, ndërsa brenda saj ndodhet një pazar modern ku gjenden kryesisht lokale të hapura nga mëngjesi deri natën vonë, ku shërbehet kuzhinë tradicionale dhe dyqane të vogla artizanale, në një atmosferë mjaft të qetë dhe të relaksuar.
Midis vreshtave, ullishteve dhe mitologjisë
Duke u zhvendosur drejt jugut në drejtim të Beratit, gjendesh në një fshat me kodra të buta argjilore, të mbushura kryesisht me ullinj, shumë prej të cilëve të mbjellë nga Enver Hoxha për të garantuar vetë-mjaftueshmërinë e Shqipërisë, kur regjimi vendosi të mbyllej në vetvete, duke prerë lidhjet e mëparshme me Moskën dhe më pas me Pekinin. Në disa kodra kanë mbijetuar disa varietete autoktone rrushi. Në këtë peizazh, ngrihet Mali i Tomorrit me 2400 metra lartësi. Prej mijëra vitesh kjo malësi e fuqishme lidhet me mitin. Vendbanim i perëndive para ardhjes së krishterimit, edhe sot është vend pelegrinazhi për një sekt islamik të persekutuar nga turqit, atë të urdhrit sufi të bektashinjve, një sekt me qasje jo dogmatike ndaj Islamit, pa kufizime ushqimore dhe në favor të barazisë gjinore. Për më tepër, në fund të verës, disa besime të ndryshme mblidhen për një pelegrinazh të përbashkët në majë të tij, ku sakrifikohen qengja dhe bëhen lutje.
Në zonën përreth Kuçovës, mes fushave të kultivuara, ullishteve dhe kullotave me dele, ngrihen pompat e vjetra mekanike të ndryshkura për nxjerrjen e naftës, tubacione sipërfaqësore të varura dhe depo të vjetra të epokës komuniste, duke krijuar herë pas here një peizazh distopik. Shumë nga infrastruktura historike është ende e dukshme, disa të braktisura, të tjera ende me vështirësi në funksionim. Një Shqipëri “sekrete”, vetëm pak kilometra larg zonave më të frekuentuara nga turistët.
Berati, një kala dhe qyteti i një mbi një dritareve
Read more:Presidenti Begaj në Uzbekistan, hapet një kapitull i ri në marrëdhëniet mes dy vendeve
Berati është një vend që duket i ngrirë në kohë. Shtëpitë osmane, të ndërtuara me gur dhe dru rreth kodrës që në majë mban kalanë e lashtë, janë simboli i këtij territori me dritaret e shumta dhe vendosjen e tyre të ngjeshur, thuajse duke u ngjitur njëra mbi tjetrën. Kjo skenografi unike është arsyeja pse Berati, sot pasuri e UNESCO-s, njihet edhe si “qyteti i një mbi një dritareve”. Dhe pastaj janë rrugicat e tij shumë të ngushta që ngjiten në kodër, të mbyllura mes mureve të bardha e të larta dhe bimëve aromatike që krijojnë në pranverë një atmosferë të veçantë në lagjet Mangalem dhe Gorica.
Në Berat është e mundur të përjetohet një nga eksperiencat më autentike. Administrata bashkiake prej vitesh po nxit restaurimin e ndërtesave të vjetra për t’i kthyer në boutique hotel-e të vërteta me ambiente tradicionale.
Sipër qytetit ndodhet Kalaja, një fortesë e shekullit XIII, pjesërisht ende e banuar, dhe është një nga vendet më të vizituara të brendësisë së Shqipërisë. Brenda mureve pjesërisht të rrënuara, struktura është e ngjashme me qytetin e vjetër, me rrugë me kalldrëm, shpesh në ngjitje, dhe mure që fshehin banesa, oborre dhe një kishë ortodokse. Brenda saj sot ndodhet Muzeu ikonografik Onufri, ku ruhen edhe ikonat e shenjta që i mbijetuan shkatërrimeve të zjarrta të regjimit.
Në fortesë gjendet gjithashtu një monument kushtuar Antonio Gramscit dhe një kokë gjigante e perandorit Kostandin. Edhe pse mund të duket e lashtë, bëhet fjalë për një vepër të realizuar në vitet ’70 të shekullit XX nga regjimi komunist, i cili synonte të identifikonte elementet e vazhdimësisë historike mes shqiptarëve të sotëm dhe ilirëve të lashtë, etnia së cilës i përkiste perandori.
Nga ndërtesat moderne të Tiranës te mijëra dritaret e mbivendosura të Beratit, duke kaluar përmes gjelbërimit të pandryshuar të fshatrave dhe vreshtave të tij, ky cep i Shqipërisë të detyron të rikalibrosh vështrimin. Është një udhëtim që lëviz me dy shpejtësi: nxitimi entuziast drejt së ardhmes dhe Evropës, dhe dëshira për të ruajtur në heshtje kujtesën. Një vend i afërt, dhe megjithatë çuditërisht befasues, që nuk kërkon thjesht të vizitohet, por të dëgjohet në kontradiktat e tij të bukura.
