Gazeta zvicerane “Neue Zürcher Zeitung” shkruan në një opinion se NATO ndodhet në krizën më të madhe të historisë së saj. Kjo ka pasoja për Ballkanin Perëndimor, që shpesh konsiderohet si fuçia e barutit e Evropës.
Para 25 vjetësh, në pranverën dhe verën e vitit 2001, një jehonë e fundit e luftërave jugosllave tronditi Ballkanin jugor. Në Maqedoni, një guerilë etnike shqiptare sulmoi pozicione ushtarake dhe shpalli zona në perëndim të vendit si “të çliruara”. Një pjesë e pakicës shqiptare në vend u solidarizua me të armatosurit. Lufta civile kërcënonte, shkruan në fillim të analizës “Neue Zürcher Zeitung” (NZZ).
Por Perëndimi, sipas NZZ, kishte mësuar diçka nga luftërat e shpërbërjes së viteve 1990, gjatë të cilave kishte qëndruar shpesh i pafuqishëm dhe pasiv. Me një ndërhyrje të koordinuar diplomatiko-ushtarake, amerikanët dhe BE-ja arritën që guerila të dorëzonte armët dhe njëkohësisht të përmirësohej statusi juridik i shqiptarëve në Maqedoni.
Rëndësia e NATO-s dhe Bashkimit Europian për rajonin është e dukshme: ato janë që, pavarësisht “statusit të diskutueshëm ndërkombëtar të Kosovës” (sipas NZZ) dhe përpjekjeve separatiste në pjesën serbe të Bosnje-Hercegovinës, garantojnë njëfarë stabiliteti dhe një zhvillim modest ekonomik.
BE-ja është partneri kryesor tregtar dhe investitor dhe u ofron vendeve perspektivë anëtarësimi. NATO është kaq e rëndësishme sepse prania e saj në Kosovë dhe anëtarësimi i Shqipërisë, Maqedonisë dhe Malit të Zi përbëjnë një pengesë kredibile ndaj akterëve të dhunës.
Çfarë do të thotë tani që dy garantuesit e rendit të paqes në Ballkan, SHBA dhe BE, janë larguar nga njëri-tjetri? Ku lindin rreziqe të reja dhe si mund të përballen ato? Dhe si funksionon bashkëveprimi midis akterëve ndërkombëtarë dhe atyre lokalë në Ballkan?
Ndryshimet reale dhe të pritshme në sjelljen amerikane po shkaktojnë tashmë pasiguri, shkruan NZZ, dhe numëron tre shembuj.
1. Tërheqja amerikane nga Kosova?
Autoritetet dhe popullsia e Kosovës u alarmuan kur portali i lajmeve “Politico” raportoi se SHBA-ja mund të tërhiqej gradualisht nga misioni i KFOR-it. Politikanë kosovarë theksuan se prania amerikane është jetike për paqen dhe stabilitetin. Edhe Beogradi reagoi, duke thënë se tërheqja do ta komplikonte situatën e sigurisë. Një diplomat serb e konfirmon këtë për NZZ: Amerika mbetet faktor thelbësor stabiliteti.
Më vonë u pa se në Washington ka diskutime, por ende s’ka vendim. Megjithatë reagimet tregojnë se stabiliteti i rajonit lidhet ende fort me praninë amerikane.
2. Një marrëveshje me Dodikun
Për vite me radhë, Milorad Dodik ishte figura kyçe në Republika Srpska. Nën administratën e Joe Biden ai u sanksionua disa herë. Por administrata e Donald Trumpit e hoqi nga lista e sanksioneve pasi ai u tërhoq nga posti i kryetarit të Republikës Serbe të Bosnjës dhe tërhoqi disa ligje. Megjithatë, ai vazhdon të ketë ndikim dhe retorika e tij mbetet e njëjtë.
Donald Trump Jr. e vizitoi Dodikun dhe e lavdëroi si përfaqësues të një Evrope Lindore “të shëndetshme”. Kjo tregon një ndryshim në qasjen amerikane ndaj tendencave separatiste.
3. Serbia po armatoset
Presidenti Aleksandar Vuçiq konfirmoi se Serbia ka blerë raketa kineze CM-400. Ajo tashmë ka edhe dronë dhe sisteme mbrojtjeje ajrore kineze.
Kjo shkaktoi reagime të forta nga Kroacia dhe Kosova. Por ajo që shqetësoi më shumë ishte mungesa e reagimit nga SHBA.
A mund ta stabilizojë Evropa Ballkanin?
Përgjigjja është e ndërlikuar. Sfida nuk është kryesisht ushtarake, por politike dhe strategjike. BE-ja, së bashku me shtyllën evropiane të NATO-s, ka kapacitete të mjaftueshme për të përballuar akterët e dhunshëm.
Problemi kryesor është tjetërkund: BE-ja ka dobësuar instrumentin e saj më të fortë – politikën e zgjerimit. Stabiliteti lidhet me zhvillimin. Përvoja e zgjerimit drejt Lindjes tregon se integrimi nxit reforma.
Por procesi i anëtarësimit është i ngadalshëm dhe burokratik. Shumë shtete anëtare e kundërshtojnë zgjerimin e plotë. Diskutohet për një integrim gradual.
Zgjidhja është e qartë: një proces i ri anëtarësimi që lejon integrim më të shpejtë të Ballkanit Perëndimor. Suksesi i tij do të ishte provë e pjekurisë evropiane dhe e pavarësisë së saj në politikën e sigurisë nga SHBA.
