Evropa përjetoi një nga imazhet më të jashtëzakonshme në historinë e saj të fundit të migrimit 35 vjet më parë.
Më 8 gusht 1991, Vlora, një anije mallrash shqiptare e vjetër, hyri në portin italian të Barit me mijëra njerëz të mbushur pothuajse në çdo sipërfaqe të disponueshme.
Ata kishin kaluar Adriatikun nga një vend që po dilte nga pothuajse gjysmë shekulli i një prej diktaturave komuniste më të izoluara të Evropës. Për shumë shqiptarë, Italia – e dukshme përmes ekraneve televizive shumë kohë para se të bëhej fizikisht e arritshme – përfaqësonte lirinë, prosperitetin dhe, mbi të gjitha, mundësinë.
Italia nuk ishte e përgatitur për një mbërritje të një madhësie të tillë.
Evropa nuk kishte Frontex, as Pakt Migracioni dhe asgjë që i ngjante arkitekturës së zakonshme të azilit të sotme.
Megjithatë, mes kaosit, kryebashkiaku kristian-demokrat i Barit, Enrico Dalfino, thuhet se shqiptoi fjalë që do t’i mbijetonin vetë emergjencës: “Ata janë njerëz, njerëz të dëshpëruar. Ata nuk mund të kthehen; ne jemi shpresa e tyre e vetme.”
35 vjet më vonë, këto fjalë tingëllojnë pothuajse të huaja për debatin e Evropës për migracionin.
Jo domosdoshmërisht sepse Evropa është bërë më pak humane. As sepse BE-ja duhet të heqë dorë nga kontrolli i kufijve të saj të jashtëm. Një bashkësi politike e paaftë për të vendosur se kush mund të hyjë në territorin e saj përfundimisht do të humbasë si besimin e publikut ashtu edhe aftësinë për të ofruar mbrojtje kuptimplote për ata që kanë vërtet nevojë për të.
Diçka tjetër, megjithatë, ka ndryshuar.
Evropa është bërë jashtëzakonisht më e sofistikuar në menaxhimin e migracionit. Në të njëjtën kohë, fjalori i saj politik ka filluar gjithnjë e më shumë ta përshkruajë migracionin kryesisht në terma të kufijve, kthimeve, lëvizjeve dytësore dhe sigurisë.
Pyetja është nëse, diku gjatë rrugës, Evropa është bërë më e mirë në të parin e kufirit dhe më e keqe në të parin e personit që qëndron përpara tij.
Ceuta e vë në provë Evropën e re
Kjo pyetje është veçanërisht e pakëndshme këtë gusht.
Mbërritja e jashtëzakonshme e 72.000 emigrantëve në enklavën spanjolle të Ceutës nga Maroku ka treguar edhe një herë se sa shpejt migrimi mund të rihapë përçarjet politike brenda Bashkimit Evropian. Të paktën 141 persona vdiqën gjatë krizës, ndërsa shumica e atyre që hynë në Ceuta janë kthyer që atëherë në Marok.
Reagimi politik ka shkuar përtej Ceutës.
Italia rivendosi përkohësisht kontrollet në lidhjet ajrore dhe detare nga Spanja, duke përmendur shqetësime për sigurinë kombëtare. Qeveri të tjera kërkuan një përgjigje më të ashpër evropiane. Kancelari gjerman Friedrich Merz kërkoi që Maroku “të marrë mbrapsht menjëherë emigrantët e paligjshëm”. Ndërkohë, Spanja akuzoi disa nga partnerët e saj evropianë se vepronin nga paragjykimet në vend të solidaritetit.
Komisioni Evropian ka kundërshtuar thirrjet për të pezulluar Spanjën nga Shengen. Ai ka theksuar gjithashtu se nuk është zbuluar asnjë lëvizje e mëtejshme nga Ceuta drejt Spanjës kontinentale ose vendeve të tjera të BE-së.
Këto detaje kanë rëndësi.
Por e njëjta gjë ndikon edhe në shpejtësinë me të cilën biseda evropiane kaloi nga një emergjencë humanitare në një territor të vogël në Afrikën e Veriut në integritetin e Shengenit dhe mundësinë e lëvizjes së migrantëve më tej në Evropë.
Ky refleks nuk lindi nga hiçi.
Kjo pasqyron një transformim të politikës evropiane të migracionit që ka ndodhur prej vitesh dhe që, në vitin 2026, ka arritur në një fazë vendimtare.
Evropë “e fortë dhe e drejtë”
Më 12 qershor, më pak se dy muaj para krizës së Ceutës, Pakti i BE-së për Migracionin dhe Azilin më në fund hyri në zbatim.
Paketa përbëhet nga dhjetë akte legjislative dhe përfaqëson rishikimin më thelbësor të sistemit evropian të azilit në vite. Ajo prezanton procedura të përbashkëta të shqyrtimit dhe regjistrimit për mbërritjet e parregullta, procedura më të shpejta të azilit dhe kthimit, rregulla më të qarta mbi përgjegjësinë midis shteteve anëtare dhe një mekanizëm të përhershëm solidariteti për vendet nën presion migrator.
Komisioni i BE-së e quan qasjen e re “të fortë dhe të drejtë”.
Strategjia e saj e parë Evropiane për Menaxhimin e Azilit dhe Migracionit, e prezantuar në janar, përcakton tre objektiva të gjera për pesë vitet e ardhshme: parandalimin e migracionit të parregullt dhe ndërprerjen e rrjeteve të kontrabandës; mbrojtjen e njerëzve që ikin nga lufta dhe persekutimi, duke parandaluar abuzimin me sistemin e azilit; dhe tërheqjen e talenteve që i nevojiten ekonomisë së Evropës.
Nuk ka asgjë në thelb të paarsyeshme në lidhje me këto objektiva.
Evropa ka nevojë për kufij të jashtëm funksionalë. Njerëzit pa të drejtë ligjore për të qëndruar nuk mund të lejohen thjesht të qëndrojnë për një kohë të pacaktuar, sepse kthimi i tyre është i vështirë nga ana administrative. Rrjetet e kontrabandës përfitojnë nga dëshpërimi njerëzor dhe duhet të shpërbëhen. Dhe një zonë e përbashkët pa kufij të brendshëm kërkon një shkallë besimi mbi mënyrën se si menaxhohet kufiri i saj i jashtëm.
Por gjuha na tregon diçka rreth prioriteteve politike.
Vetë Komisioni e përshkruan kapitullin e ri në politikën evropiane të migracionit përmes “diplomacisë më të vendosur të migracionit”, kontrolleve më të forta të kufijve të jashtëm dhe “kthimeve efektive”, së bashku me lëvizshmërinë ligjore.
Në qershor, Parlamenti Evropian miratoi sistemin e ri të BE-së për kthimet. Ai lejon, në kushte të caktuara, që njerëzit e urdhëruar të largohen nga BE-ja të largohen në vende të treta, duke përfshirë edhe përmes të ashtuquajturave” qendra kthimi”. Legjislacioni parashikon gjithashtu ndalimin në rastet që përfshijnë rrezik arratisjeje dhe rregulla më të ashpra për ata që konsiderohen rrezik sigurie.
Përsëri, asnjë nga këto nuk do të thotë që Evropa ka braktisur të drejtat themelore. Legjislacioni i referohet në mënyrë të qartë ligjit ndërkombëtar, mos-kthimit dhe ndalimit të dëbimeve kolektive.
Por drejtimi i udhëtimit është i vështirë për t’u humbur.
Debati mbi migracionin në Evropë po përqendrohet gjithnjë e më shumë jo te mënyra se si mbërrijnë njerëzit, por te mënyra se si t’i parandalojmë ata që të mbërrijnë; jo te mënyra se si integrohen, por te shpejtësia me të cilën mund të kthehen ata pa të drejtë qëndrimi.
Ndoshta kjo është politikisht e pashmangshme. Por historia duhet të na bëjë të paktën të kujdesshëm.
Edhe Evropa dikur i kishte frikë shqiptarët
Shikojeni përsëri fotografinë e Vlorës.
Është e lehtë, me 35 vjet retrospektivë, ta romantizosh atë si një simbol të migrimit të suksesshëm. Ky do të ishte një gabim.
Përgjigja e Italisë në vitin 1991 ishte gjithçka tjetër përveç një utopie me kufij të hapur. Mijëra shqiptarë u mbyllën në Stadio della Vittoria të Barit në kushte jashtëzakonisht të vështira. Pati përleshje, trazira dhe përfundimisht kthime masive.
Prandaj, fjalët e Dalfinos nuk duhen rishkruar si argument për migrim të pakontrolluar.
Ajo që ishte e ndryshme nuk ishte domosdoshmërisht politika kufitare.
Ishte fjalori politik.
Kryetari i bashkisë së Barit u përball me një problem të madh të rendit publik dhe administratës. Megjithatë, instinkti i tij i parë ishte të këmbëngulte që njerëzit në qendër të tij të mos zhdukeshin pas emergjencës.
“Ata janë njerëz.”
Ka një arsye tjetër pse këto fjalë kanë rëndësi sot.
Në Italinë e fillimit të viteve 1990, shqiptarët u bënë shpejt një nga komunitetet më të stigmatizuara të emigrantëve. “Shqiptar” u shoqërua në pjesë të imagjinatës publike me paligjshmërinë, krimin dhe çrregullimin shoqëror.
Ata ishin, në shumë aspekte, migrantët e padëshiruar të djeshëm.
Historia mori një rrjedhë tjetër.
Sot, komuniteti shqiptar është thellësisht i ngulitur në shoqërinë italiane. Shqiptarët dhe pasardhësit e tyre janë punëtorë, sipërmarrës, studentë dhe profesionistë. Shumë prej tyre janë shtetas italianë.
Dhe vetë Shqipëria tani po negocion për t’u bërë pjesë e Bashkimit Evropian.
Kontrasti vështirë se mund të jetë më i habitshëm. Në korrik, BE-ja dhe Shqipëria mbyllën përkohësisht tre kapitujt e parë të negociatave të pranimit të vendit. Të 33 kapitujt negociues janë hapur tani.
Vendi nga i cili njerëz të dëshpëruar dikur lundronin drejt Evropës në bordin e një anijeje mallrash të mbingarkuar, tani po negocion kushtet mbi të cilat do t’i bashkohet unionit politik të Evropës.
Kjo duhet të na mësojë pak përulësi.
Ne e shohim mbërritjen, kurrë të ardhmen
Kur shpërthen një krizë migracioni, qeveritë domosdoshmërisht shohin shifra.
Ata shohin kapacitetin e pritjes, kërkesat për azil, kontrollin e sigurisë, akomodimin, procedurat kufitare dhe shkallën e kthimit. Ata duhet ta bëjnë këtë. Qeveritë nuk mund ta administrojnë migracionin vetëm nëpërmjet dhembshurisë.
Ajo që qeveritë nuk mund ta shohin është koha.
Ata nuk mund ta dinë se kush do të bëhen njerëzit që kalojnë kufirin pas dhjetë, njëzet apo tridhjetë vjetësh.
Njerëzit në bordin e anijes Vlora u panë në vitin 1991 përmes rrethanave të mbërritjes së tyre: të dëshpëruar, të varfër dhe pa dokumente.
Evropa nuk mund t’i shihte fqinjët, kolegët, pronarët e bizneseve dhe qytetarët e ardhshëm midis tyre.
Dhe Evropa nuk mund ta shohë atë të ardhme as midis atyre që mbërrijnë sot.
Kjo nuk do të thotë që kushdo që arrin në një kufi të BE-së ka të drejtë të qëndrojë. Ata nuk e kanë. As pranimi i humanitetit të migrantëve nuk duhet ta pengojë Evropën të dallojë refugjatët nga migrantët ekonomikë, ose hyrjen e ligjshme nga hyrja e parregullt.
Mësimi i pakëndshëm i Vlorës është më i hollë se kaq.
Një shtet mund të zbatojë një kufi pa lejuar që kufiri të përcaktojë vlerën njerëzore të personit që e kalon atë.
Ky është pikërisht ekuilibri që Evropa tani duhet të demonstrojë.
Testi i ri i politikës së migracionit në Evropë
BE-ja ka të drejtë që dëshiron një sistem migracioni që funksionon.
Në fakt, një arsye pse migrimi është bërë kaq politikisht toksik është se qeveritë evropiane kanë kaluar shumë vite pa arritur t’i bindin qytetarët se e kishin nën kontroll atë. Një sistem i besueshëm azili kërkon kufij të besueshëm dhe kthime të besueshme.
Por efektiviteti nuk mund të jetë i vetmi test i arkitekturës së re evropiane të migracionit.
Duhet të ketë edhe një tjetër.
A mund ta bëjë Evropa kthimin më efektiv pa e bërë indiferencën më të pranueshme?
A mund t’i përforcojë kufijtë e saj të jashtëm pa e trajtuar çdo mbërritje kryesisht si një rrezik sigurie?
A mund të ndërtojë partneritete me vendet e treta pa ia dhënë përgjegjësitë e saj morale dhe ligjore, së bashku me menaxhimin e migracionit, jashtë vendit?
Dhe kur të ndodhë Ceuta e radhës — sepse do të ketë një Ceuta tjetër — a mund të lëvizë solidariteti midis shteteve anëtare po aq shpejt sa instinkti për të parandaluar “lëvizjet dytësore”?
Këto nuk janë argumente kundër Paktit të Migracionit.
Ato janë pyetje rreth llojit të kulturës politike që do ta zbatojë atë.
Evropa ka të drejtë të kontrollojë kufijtë e saj.
Por, para shqyrtimit, para procedurës kufitare, para vendimit për kthim dhe para debatit rreth lëvizjeve dytësore, ka një fakt që duhet të mbetet i pandryshuar.
Ata janë njerëz.
Enrico Dalfino e kuptoi këtë në Bari në vitin 1991.
35 vjet më vonë, Evropa duhet të sigurohet që përmirësimi i menaxhimit të migracionit nuk e përkeqëson atë në mbajtjen mend të arsyes pse kjo ka rëndësi. ©Marrë nga EuObserver. Përshtati në shqip LAPSI.al
